Türkiye, sürdürülebilir pamuk üretiminde küresel standart belirliyor

YENER KARADENİZ / İSTANBUL - Sürdürülebilir tekstil ve moda alanında faaliyet gösteren, kâr amacı gütmeyen uluslararası bir kuruluş olan Textile Exchange tarafından yayımlanan "Pamuk Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi (LCA)" raporunda Türkiye, geleneksel üretim, organik pamuk, rejeneratif pamuk ve geri dönüştürülmüş pamuk alanlarının tamamında veri seti oluşturulan sınırlı sayıdaki ülkeden biri olarak yer aldı. Bu durum, Türkiye'nin yalnızca önemli bir pamuk üreticisi değil, aynı zamanda sürdürülebilir üretim ve döngüsel ekonomi uygulamalarında da küresel ölçekte takip edilen ülkelerden biri haline geldiğini ortaya koydu.

Bu sayede Türk pamuğunun çevresel performansı uluslararası kabul gören bir metodolojiyle ölçülebilir hale gelirken, çalışma Türk pamuk ve tekstil sektörünün karbon ayak izi, su kullanımı ve diğer çevresel göstergelerinin küresel markalar tarafından daha şeffaf şekilde değerlendirilebilmesine olanak sağladı. Ayrıca rapor, Türkiye'nin güçlü geri dönüşüm altyapısının çevresel avantajlarını görünür kılarken, sürdürülebilir pamuk ve döngüsel tekstil ekonomisindeki konumunu da güçlendirebilecek önemli bir referans niteliği taşıyor.

Raporda Türkiye'nin yanı sıra ABD, Çin, Hindistan, Brezilya, Pakistan, Peru, Tanzanya ve Bangladeş gibi ülkeler incelendi. Ancak Türkiye, hem geleneksel hem organik hem de rejeneratif pamuk üretiminin yanı sıra sanayi sonrası ve tüketici sonrası geri dönüştürülmüş pamuk kategorilerinde de kapsamlı şekilde değerlendirilen nadir ülkeler arasında yer aldı.

Araştırmaya göre pamuk üretiminde çevresel etkileri belirleyen en önemli faktörler gübre kullanımı, sulama ve enerji tüketimi olarak sıralandı. Özellikle azotlu gübrelerden kaynaklanan emisyonlar iklim değişikliği üzerindeki etkinin temel nedenleri arasında gösteriliyor. Sulama ise hem su tüketimini hem de enerji kaynaklı emisyonları doğrudan etkiliyor. Raporda, su verimliliğini artıran teknolojilerin ve düşük karbonlu gübre kullanımının çevresel etkileri azaltmada önemli rol oynayabileceği vurgulandı.

Türkiye açısından bakıldığında bu başlıklar ayrı bir önem taşıyor. Güneydoğu Anadolu başta olmak üzere sulamalı pamuk üretiminin yoğun olduğu bölgelerde su verimliliği ve enerji kullanımı, sektörün gelecekteki rekabetçiliğini belirleyecek unsurlar arasında gösteriliyor.

Raporda geri dönüştürülmüş pamuk için elektrik tüketimi ve taşımacılık en önemli çevresel etki kaynakları olarak öne çıkarken, tüketici sonrası atıkların üretildiği ülkede işlenmesinin çevresel ayak izini önemli ölçüde düşürebileceği belirtildi. Türkiye'nin güçlü tekstil üretim altyapısı ve gelişen tekstil geri dönüşüm kapasitesi dikkate alındığında bu alanın önemli bir fırsat sunduğu değerlendiriliyor. Araştırma ayrıca geri dönüştürülmüş pamuk üretiminde yenilenebilir enerji kullanımının yaygınlaşmasının çevresel etkileri ciddi ölçüde azaltabileceğine işaret ediyor.

Çalışmada toprak sağlığı için organik karbon miktarı temel gösterge olarak ele alındı. Örtü bitkileri, organik gübre kullanımı ve azaltılmış toprak işleme uygulamalarının topraktaki karbon stoklarını artırabileceği ve uzun vadeli verimliliği destekleyebileceği belirtildi. Biyolojik çeşitlilik açısından ise pestisit kullanımı, arazi değişimi ve su tüketiminin azaltılmasının olumlu etkiler yaratabileceği kaydedildi.

Rapor yalnızca çevresel etkileri değil sosyal boyutu da değerlendirdi. Buna göre pamuk tedarik zincirinde çocuk işçiliği ve toplumsal cinsiyet eşitliği alanlarında bazı ilerlemeler görülse de zorla çalıştırma, jeopolitik riskler, artan maliyetler ve iklim değişikliğinin yarattığı sosyal baskılar hâlâ önemli sorunlar arasında yer alıyor.

Tarım ve Orman Bakanlığı Tarım Ürünleri Piyasaları Raporu'na göre Türkiye'den 2024/25 sezonunda 467 bin hektar alanda 2,2 milyon ton kütlü pamuk, eş değer olarak 830 bin ton lif pamuk üretildi. Buna karşın Türkiye'nin yıllık lif pamuk tüketimi 1,8 milyon ton seviyesinde bulunuyor. Üretim ile tüketim arasındaki fark nedeniyle Türkiye, dünyanın önemli pamuk ithalatçıları arasında yer alıyor. 2023/24 sezonunda 777 bin ton lif pamuk ithal eden Türkiye'nin en büyük tedarikçileri Brezilya, ABD ve Yunanistan oldu. Aynı dönemde pamuk ekim alanları yaklaşık yüzde 17 daralırken, iklim değişikliği ve zararlılar nedeniyle verimde de düşüş yaşandı. Rapora göre Türkiye'nin 2025 yılı kütlü pamuk üretiminin 2,2 milyon ton seviyesinde gerçekleşmesi bekleniyor.

Türkiye'nin pamuk elyafı dış ticaret verileri, tekstil sanayisinin yüksek ham madde ihtiyacı nedeniyle ithalata bağımlılığın sürdüğünü ortaya koyuyor. 2022 yılında 394,7 milyon dolarlık ihracata karşılık 3,2 milyar dolarlık ithalat gerçekleştiren sektör, 2024 yılında ihracatını 478 milyon dolara yükseltmesine rağmen 1,52 milyar kilogramlık ithalatla dış alıma olan ihtiyacını korudu. 2025'in ilk dört ayında ise ihracat 223,2 milyon dolar , ithalat ise 610,7 milyon dolar olarak gerçekleşti. Miktar bazında bakıldığında aynı dönemde 123,6 milyon kilogram ihracata karşılık 352,1 milyon kilogram ithalat yapıldı. Veriler, Türkiye'nin pamuk elyafında önemli bir ihracatçı olmasına rağmen, güçlü tekstil ve hazır giyim sanayisinin talebini karşılamak için net ithalatçı konumunu sürdürdüğünü gösteriyor.