Ozonu Kurtarma Çabası Gezegeni Zehirledi: Suda ve Toprakta 'Sonsuz Kimyasal' Birikimi Hızla Artıyor

Sürdürülebilir bir gelecek inşa etme çabası, insanlığın karşı karşıya olduğu en büyük sınavlardan biri. Sanayi Devrimi'nden bu yana atılan her kontrolsüz adım, küresel ekosistemde onarılması güç yaralar açtı. 1980'lerde keşfedilen ozon deliği, insanlığın ortak iradesiyle aşılabilecek bir kriz olarak görülüyordu. Kloroflorokarbon (CFC) gazlarının yasaklanmasıyla ozon tabakası yeniden kalınlaşmaya başladı. Ancak her çözüm, beraberinde yeni riskler getirebiliyor. Bugün, ozon tabakasını kurtarmak için endüstriyel soğutma sistemlerinde, klimalarda ve hatta tıbbi anesteziklerde kullanılan alternatif kimyasalların, gezegenin su kaynaklarını ve toprağını sinsice zehirlediği gerçeğiyle yüzleşmek zorundayız.

Atmosferden yağan gizli tehdit: TFA

Lancaster Üniversitesi liderliğinde yürütülen ve Geophysical Research Letters dergisinde yayımlanan yeni bir küresel araştırma, çevre diplomasisinin bilinmeyen yüzünü gözler önüne serdi. Gelişmiş kimyasal taşıma modellemeleri kullanan bilim insanları, CFC'lerin yerine ikame edilen hidrokloroflorokarbonlar (HCFC'ler) ve hidroflorokarbonların (HFC'ler) atmosferde parçalandığında yüksek miktarda trifloroasetik asit (TFA) ürettiğini hesapladı. Çalışmaya göre, 2000 ile 2022 yılları arasında atmosferden Dünya yüzeyine 335 bin 500 ton TFA çökelmesi gerçekleşti. Yağmurlarla toprağa ve tatlı su kaynaklarına karışan bu madde, parçalanmaya karşı aşırı direnci nedeniyle 'sonsuz kimyasal' (PFAS) ailesine mensup.

Döngüsel ekonomi ve sağlık alarmı

Sürdürülebilir kalkınmanın temel kuralı, üretilen bir hammaddenin veya atığın doğa tarafından geri dönüştürülebilmesidir. Oysa F-gazları olarak bilinen bu bileşikler, Montreal Protokolü ve ardından gelen Kigali Değişikliği ile kademeli olarak piyasadan kaldırılmaya çalışılsa da, atmosferdeki birikimleri ve yarattıkları kirlilik katlanarak artıyor. Avrupa Kimyasallar Ajansı (ECHA), su yaşamı için kalıcı zararları tescillenen TFA'nın çevreye girdikten sonra temizlenmesinin neredeyse imkansız olduğunu vurguluyor. Daha da çarpıcı olanı, insan kanı ve idrarında yapılan analizlerde bu kimyasalın izlerine rastlanmış olması. Alman Federal Kimyasallar Dairesi'nin, TFA'yı insan üreme sistemi için 'potansiyel toksik' olarak sınıflandırmayı önermesi, krizin sadece ekolojik değil, aynı zamanda halk sağlığı boyutunu da ortaya koyuyor.

Gezegensel sınırlar zorlanıyor

Ekonomi dünyası uzun süredir karbon emisyonlarına odaklanmışken, kimyasal kirlilik 'gezegensel sınırlar' teorisinde kritik eşiği çoktan aşmış durumda. Soğutma ve iklimlendirme endüstrisinin acilen karbondioksit, amonyak veya propan gibi doğal soğutuculara geçiş yapması gerekiyor. Aksi takdirde, mevcut çevresel seviyelerin insan sağlığı için belirlenen teorik eşiklerin altında olduğunu savunan endüstri lobilerine rağmen, doğada biriken bu asit yükü gelecekte tarımsal verimliliği yok edebilir ve temiz suya erişimi imkansız kılabilir. Bilim dünyasının bu artan birikimi resmi bir 'gezegensel sınır tehdidi' olarak ilan etme çağrısı, küresel yeşil finansmanın ve yatırımların yönünü değiştirecek güçte.

Lancaster Üniversitesi'nde doktora araştırmacısı ve çalışmanın baş yazarı Lucy Hart, “Çalışmamız, CFC yerine kullanılan maddelerin TFA'nın atmosferdeki baskın kaynağı olma olasılığının yüksek olduğunu gösteriyor. Bu durum, ozon tabakasını incelten CFC'ler gibi zararlı kimyasalların yerine başka maddeler kullanılırken düzenlemelerle dikkate alınması gereken daha geniş riskleri vurguluyor” dedi.

F-gazlarının paradoksu ve Kigali Değişikliği

Ozon tabakasını korumak adına 1987'de imzalanan Montreal Protokolü, CFC gazlarını hayatımızdan çıkardı. Yerine gelen HFC (hidroflorokarbon) gazları ozon tabakasına zarar vermiyordu ancak bu kez de karbondioksitten binlerce kat daha güçlü sera etkisi yarattıkları keşfedildi. Bunun üzerine 2016'da kabul edilen Kigali Değişikliği ile HFC'lerin kullanımı dünya genelinde kademeli olarak azaltılmaya başlandı. Ne var ki, bu gazların atmosferdeki on yıllar süren çözünme süreci, yeşil dönüşüm politikasının hızından daha yavaş ilerliyor ve kalıcı TFA kirliliğini beslemeye devam ediyor.

Sonsuz kimyasallar (PFAS) nedir?

Per- ve poliflorolu alkil maddeler (PFAS), karbon ve flor atomları arasındaki kimyasal bağların doğadaki en güçlü bağlardan biri olması nedeniyle neredeyse hiçbir zaman kendiliğinden yok olmayan yapay bileşiklerdir. Yapışmaz tavalardan su geçirmez kıyafetlere, yangın söndürme köpüklerinden endüstriyel soğutuculara kadar binlerce üründe kullanılırlar. TFA da bu ailenin en hareketli ve sucul ekosistemlere en kolay sızan üyesidir. Endüstride bu maddelerin döngüsel ekonomiye kazandırılması imkansız kabul edildiğinden, tek sürdürülebilir çözüm 'üretim aşamasında ikame' olarak görülmektedir.